39 dk okuma
Aydınlanma İdeallerinden Olağanüstü Hal Rejimine: Doktrin, Pratik ve Tarihyazımı
I. GİRİŞ: İDEAL VE REELPOLİTİK ARASINDA JAKOBENİZM
Fransız Devrimi’nin tarihsel ve entelektüel mirası, 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’nin ilan ettiği evrensel hürriyet vaatleri ile 1793-1794 yıllarında tecelli eden radikal devlet şiddeti arasındaki silinmez gerilimle mühürlenmiştir. On sekizinci yüzyılın son çeyreğinde Avrupa’nın en kalabalık ve kurumsal açıdan en köklü mutlakiyetçi yapılarından biri olan Fransa Krallığı’nda patlak veren bu altüst oluş, yalnızca idari bir rejim değişikliği yaratmamış; insanlık tarihinin siyasal egemenlik, yurttaşlık ve kamu hukuku anlayışını kökten revize etmiştir. Bu tarihsel diyalektiğin tam merkezinde yer alan Jakoben Kulübü ve onun simge ismi Maximilien Robespierre; Marcel Gauchet’nin Robespierre tahlilinde belirttiği üzere, Fransızların kendi devrimlerine karşı takındıkları müphem, çift kutuplu ve halen tamamlanmamış tutumu simgeleyen tarihsel bir kırılma noktasıdır. Jakobenizm, bir yandan monarşinin feodal kalıntılarını kazıyan, genel oy hakkını ve radikal eşitliği savunan bir halk hareketi olarak selamlanırken; diğer yandan siyasal muhalefeti giyotin aracılığıyla tasfiye eden otoriter ve totaliter devlet pratiklerinin tarihsel prototipi olmakla suçlanmıştır.
Jakoben biyografisine ve idari eylemlerine yönelik tarihyazımsal yaklaşımlar, devrimin gerçekleştiği andan itibaren derin doktriner ayrışmalara sahne olmuştur. On dokuzuncu yüzyılın muhafazakâr ve liberal tarihçileri, Jakoben hegemonyasını kanlı bir sapma, dar bir fanatik zümrenin toplumsal bünyeye uyguladığı şiddet ve bireysel hırsların ürünü olan bir terör mekanizması olarak tasvir etmişlerdir. Buna karşılık, yirminci yüzyılın başlarında Albert Mathiez, Georges Lefebvre ve Albert Soboul gibi Marksist ve Jakoben yanlısı tarihçilerin inşa ettiği klasik devrim okuması, 1793-1794 Terör Dönemi’ni (La Terreur) münferit bir canilik değil; feodal reaksiyona, iç isyanlara ve Avrupa monarşilerinin oluşturduğu Dış İttifak’a karşı cumhuriyeti korumayı amaçlayan halkçı ve devrimci bir savunma mekanizması olarak meşrulaştırmıştır. François Furet ve onun açtığı revizyonist okul ise 1970’lerden itibaren bu iki kanadı da eleştirerek, Terör’ün ne basit bir zorunluluk ne de kişisel bir cinnet olduğunu; aksine Fransız Devrimi’nin en başından itibaren kilitlendiği, siyasal muhalefete meşruiyet tanımayan mutlak popüler egemenlik söyleminin kaçınılmaz ve mantıksal bir sonucu olduğunu savunmuştur. Colin Haydon ve William Doyle’un derlediği çalışmalarda vurgulandığı üzere, tarihçilerin Bozulmaz lakaplı Robespierre konusunda taban tabana zıt konumlara ulaşabilme derecesi son derece dikkat çekicidir.
Jean-Clément Martin’in Robespierre: La fabrication d’un monstre eserinde ve Peter McPhee’nin Robespierre: A Revolutionary Life biyografisinde ortaya konan güncel revizyonist tahliller ise, bu ideolojik ve psikotarihsel karikatürlerin ötesine geçerek Jakoben önderliğini hayatı geriye doğru okuma tuzağına düşmeden incelemeyi önermektedir. Martin, Robespierre imajının Thermidor darbesinden sonra bizzat kendi suçlarını örtmek isteyen idareciler tarafından kurgusal bir tiran mitine dönüştürüldüğünü belgeleriyle ortaya koyar. McPhee’ye göre ise Arras’lı sıradan ve idealist bir taşra avukatının 36 yaşında giyotine uzanan hayat çizgisi, doğuştan tiranlığa programlanmış bir canavarın yörüngesi değildir. Aksine Jakobenizm; Aydınlanma felsefesinin soyut ilkeleriyle yola çıkan, ancak devrimin öngörülemez pratik krizleri, savaş şartları, kıtlık, suikast travmaları ve kronik idari tükenmişlik altında sertleşen dinamik bir kriz yönetiminin adıdır.
Bu çalışma; 1789’da Breton Kulübü olarak filizlenen Jakoben hareketinin 1794 Thermidor darbesiyle yıkılışına kadar geçen altı yıllık süreçteki kuramsal, siyasal ve idari dönüşümünü bütüncül bir yaklaşımla ele almayı amaçlamaktadır. Makale, Jakoben hegemonyasını ne romantik bir devrimci şehitlik anlatısına indirgemekte ne de onu insanlık dışı bir terör aygıtından ibaret görmektedir. Aksine, hareketin Rousseau’cu genel irade doktrininden beslenen fikirsel altyapısını, mülkiyet ve sınıf ilişkilerindeki konumunu, Jirondenlerle yürütülen radikal iktidar mücadelesini, XVI. Louis’nin yargılanmasındaki hukuki paradoksları, Kamu Güvenliği Komitesi merkezli olağanüstü hal idaresini ve Yüce Varlık Kültü üzerinden denenen toplumsal mühendislik projelerini diyalektik bir metodolojiyle süzgeçten geçirme iddiasındadır.
II. JAKOBEN SİYASAL DÜŞÜNCESİNİN FELSEFESİ
A. Rousseau’cu Genel İrade Doktrini ve Temsili Demokrasi Muhalefeti
Jakobenizmin entelektüel ve ideolojik mimarisi, Fransız Aydınlanması’nın en radikal ve özgün kanadını oluşturan Jean-Jacques Rousseau’nun siyaset felsefesi üzerine inşa edilmiştir. On sekizinci yüzyıl Fransız burjuvazisinin ve taşra entelektüellerinin beslendiği Voltaire’ci sivil hürriyetler veya Montesquieu’cü güçler ayrılığı modelleri, Jakoben kadrolar için devrimci dönüşümü tamamlamada yetersiz görülmüştür. Jakoben siyasal düşüncesinde toplumsal düzen, tikel çıkarların, lonca imtiyazlarının veya sınıf çatışmalarının uzlaştırıldığı pragmatik bir pazar yeri değildir. Rousseau’nun Toplum Sözleşmesi eserinde formüle ettiği genel irade (volonté générale) kavramı, Jakobenler tarafından toplumun rasyonel, bölünmez ve yanılmaz kolektif vicdani iradesi olarak kutsanmıştır.
Genel irade doktrini, Jakoben siyaset anlayışına iki temel karakter kazandırmıştır: Bölünmezlik ve Devredilemezlik. Bu iki ilke, Jakobenlerin İngiliz tipi parlamenter temsili demokrasiye ve Ilımlı grubun önerdiği ikili meclis veya kuvvetler ayrılığı modellerine derin bir şüpheyle yaklaşmasına neden olmuştur. Jakoben çizgiye göre egemenlik halka aittir ve halk egemenliğini vekillerine devrederek pasifleşemez. Meclisler veya kulüpler ancak genel iradenin sadık birer tercümanı oldukları sürece meşrudur. Bu teorik yaklaşım, siyasal parti kavramının kendisini dahi bir nifak ve klik kaynağı olarak görme eğilimini doğurmuştur. Jakoben anlayışta, toplumda tek bir genel irade vardır; bu iradenin karşısında yer alan her türlü tikel grup, özel çıkar odağı veya siyasal muhalefet, doğrudan toplumun kolektif çıkarına yapılmış bir kast olarak kodlanmıştır. Wilda Anderson’ın Is the General Will Anonymous? tahlilinde gösterildiği gibi bu yapı, bireysel söylemin anında anonim ve mutlak bir kolektif iradeye tahvil edilmesi arayışıdır.
Bu dogmatik genel irade kavrayışı, Jakobenizmin halk kavramını sosyolojik bir gerçeklikten çıkarıp ahlaki ve ontolojik bir kategoriye dönüştürmesine yol açmıştır. Jakoben söylemde halk; erdemli, saf, yozlaşmamış ve doğası gereği adil olan kitleyi temsil eder. Eğer halkın bir kesimi devrimci önlemlere karşı çıkıyorsa, bu durum halkın iradesinin sakatlanmış olmasından değil; aralarına sızmış olan yabancı ajanların, aristokratların ve yozlaşmış politikacıların kışkırtmasından kaynaklanmaktadır. McPhee’nin belirttiği üzere bu durum, Robespierre’in kendi benliğini doğrudan halkın iradesiyle özdeşleştirmesine zemin hazırlamıştır. Robespierre’in 1792’de sarf ettiği ben halkın ne elçisiyim, ne aracısıyım, ben kendim halkım söylemi, bireysel benliğin kolektif devrimci irade içinde tamamen eritilmesinin ve temsil mekanizmasının lağvedilerek ideolojinin şahsileşmesinin en somut göstergesidir.
B. Sivil Din Arayışı: Deizm, Hristiyanlıksızlaştırma Muhalefeti ve Yüce Varlık Kültü
Jakoben siyasal projesining en özgün ve sosyolojik açıdan en derinlikli katmanlarından birini, din kurumuna ve toplumsal vicdana yönelik müdahaleler oluşturur. Eski Rejim’in ideolojik ve iktisadi sütunlarından biri olan Katolik Kilisesi, devrimin ilk günlerinden itibaren hedef alınmış; kilise toprakları kamulaştırılmış ve din adamları devlete sadakat yemini etmeye zorlanmıştır. Ancak 1793 yılına gelindiğinde, Jacques Hébert ve radikal grubun öncülük ettiği Hristiyanlıksızlaştırma hareketi, kiliselerin kapatılması, din görevlilerinin aşağılanması ve Akıl Kültü’nün zorla dayatılması noktasına varmıştır.
Jakoben önderlik, özellikle Robespierre ve Saint-Just, bu radikal ateist dalgaya şiddetle muhalefet etmişlerdir. Jakoben kurama göre ateizm, aristokratik bir lüks ve toplumsal bağları çözen tehlikeli bir ahlaki nihilizmdir. Din, sırf ruhban sınıfının çıkarlarına hizmet eden bir hurafeler yumağı olduğu için reddedilmemeli; aksine toplumun ahlaki çimentosunu sağlayan, zayıfları koruyan ve yurttaşlık ödevlerini kutsallaştıran sivil bir aygıta dönüştürülmelidir. Lucien Jaume’un Robespierre chez Machiavel? Le culte de l’être suprême çalışmasında vurguladığı üzere bu arayış, Makyavelist anlamda dini cumhuriyetçi erdemin ve devlet düzeninin sürekliliği için sivil bir harç olarak kullanma çabasıdır. Robespierre; toplumsal adaletin ve cumhuriyetçi erdemin, ancak ölümsüz bir ruh anlayışı ve aşkın bir adalet duygusu ile ayakta kalabileceğini savunmuştur.
Bu felsefi arayış, 7 Mayıs 1794 (18 Floréal An II) tarihinde ilan edilen ve Deist prensiplere dayanan Yüce Varlık Kültü kararnamesi ile somutlaşmıştır. Kararnamenin birinci maddesi uyarınca Fransız halkı Yüce Varlık’ın varlığını ve ruhun ölümsüzlüğünü tanıdığını duyurmuştur. Yüce Varlık Kültü’ne sunulacak en hür ve makbul ibadet ise taş binalarda tapınmak değil; insanın toplumsal ödevlerini yerine getirmesi, tiranlığa nefret duyması, hainleri cezalandırması ve mazlumlara kol kanat germesidir. 8 Haziran 1794’te düzenlenen Yüce Varlık Festivali, Jakobenlerin toplumu Aydınlanma ilkeleri doğrultusunda yeniden pedagojik ve ritüel olarak inşa etme iradesinin zirvesidir. Ancak bu girişim, Katolik halk tabakasında tepki çekerken Konvansiyon içindeki ateist milletvekillerinde Robespierre’in kendisini dinî bir lider kıldığı şüphesini doğurmuş ve Jakobenizmin siyasal izolasyonunu derinleştirmiştir.
C. Erdem ve Terörün Diyalektik Sentezi: Montesquieu’den Olağanüstü Hale
Jakoben siyasal düşüncesinin ideolojik evrimindeki nihai ve en trajik aşama, barış dönemi kamu hukuku ilkelerinden devrimci olağanüstü hal şiddetinin kuramsallaştırılmasına geçiş sürecidir. Montesquieu, Kanunların Ruhu eserinde farklı yönetim biçimlerinin temel hareket ettirici ilkelerini tanımlarken; monarşinin dayanağının onur, tiranlığın dayanağının korku, cumhuriyetin temel dayanağının ise erdem (vertu) olduğunu öne sürmüştü. Jakobenler, Montesquieu’nün bu tespitini devrimci bir paradigma değişimine uğratarak benimsemişlerdir.
1789-1792 yılları arasında Jakoben retorik, erdemi tamamen anayasal kurallara uyma, insan haklarını savunma ve kamu ahlakına bağlılık olarak tanımlıyordu. Ancak 1793-1794 krizinde, Dış İttifak devletlerinin Fransa’yı işgal etmesi, 83 departmanın yarısından fazlasında iç ayaklanmaların patlak vermesi ve iktisadi çöküş karşısında, yalnız erdeme dayanan bir idarenin cumhuriyeti koruyamayacağı kanaati hakim olmuştur. Slavoj Žižek’in Virtue and Terror derlemesinde incelediği Robespierre’in 5 Şubat 1794 (17 Pluviôse An II) tarihli Konvansiyon konuşması, bu dönüşümün teorik manifestosudur. Robespierre bu nutkunda, barış zamanında halk yönetiminin dayanağı erdem ise, devrim ortasında bu dayanağın hem erdem hem de terör olduğunu; erdem olmadan terörün ölümcül, terör olmadan erdemin ise çaresiz olduğunu ilan etmiştir. Terörü, çabuk, şiddetli ve bükülmez adalet olarak tanımlayarak erdemin bir uzantısı saymıştır.
Bu doktriner formülasyon, terörü hukuk dışı bir cürüm veya geçici bir idari zorunluluk olmaktan çıkarıp, doğrudan doğruya cumhuriyetçi erdemin hiyerarşik bir parçası haline getirmiştir. Jacques Goulet’nin Robespierre: La peine de mort et la Terreur çalışmasında gösterildiği gibi, idam cezasına başlangıçta ilkeli biçimde karşı çıkan Robespierre, devrimci devletin bekası adına adli şiddeti meşrulaştıran bir çizgiye kaymıştır. Jakoben teoride terör, tiranların halka uyguladığı keyfi korku rejiminden ayrıştırılır; vatanın selayetini (salut public) ve halkın hürriyetini koruyan meşru bir kamusal savunma aracı olarak sunulur. Ancak erdem ile terörün bu şekilde kuramsal olarak evlendirilmesi, meşruiyetin sınırlarını tamamen muğlaklaştırmış; vicdani veya siyasal her türlü muhalefeti erdemsizlik ve vatan hainliği ile eşitleyerek Jakoben idaresini kendi içinde geri dönülmez bir tasfiye ve adli şiddet sarmalına sürüklemiştir.
III. PRATİK SİYASAL MÜCADELE VE İKTİDARIN TEKELLEŞMESİ (1789–1793)
A. Breton Kulübü’nden Anayasa Dostları Derneği’ne: Örgütlenme Modeli ve Siyasal Ağlar
Jakobenizmin kitlesel bir devrimci güç haline gelmesi, 1789 Versailles’ında toplanan Kurucu Meclis bünyesindeki Breton milletvekillerinin kurduğu gayriresmî tartışma çevresine dayanır. Le Chapelier ve Barnave gibi ılımlı reformistlerin öncülüğünde kurulan Breton Kulübü, Meclis Paris’e taşındıktan sonra Rue Saint-Honoré’deki bir Dominiken manastırının yemekhanesine yerleşerek adını resmî olarak Anayasa Dostları Derneği (Société des Amis de la Constitution) olarak değiştirmiştir. Bu mekânsal intikal, hareketin niteliğini parlamenter bir lobicilik faaliyetinden kitlesel bir siyasal ağa dönüştürmüştür. Jakoben Kulübü, Fransa genelindeki irili ufaklı kent ve kasabalarda hızla şubeler açarak taşrayı Paris’teki devrimci merkeze bağlayan organik bir haberleşme ve ajitasyon ağı kurmuştur.
Jakoben Kulübü’nün örgütlenme modeli, modern siyasal partilerin tarihsel öncülü niteliğindedir. Kulüp toplantıları, tüzük doğrultusunda yürütülen düzenli oturumlara, zabıt kayıtlarına, oylama usullerine ve dinleyici localarına açıktı. Taşradaki kollarla yürütülen mektup trafiği, kulübün benimsediği ilke ve kararların ülkenin en ücra köşelerine kadar aynı retorik ve içerikle ulaşmasını sağlamıştır. Bu yaygın yapı, Jakobenlere herhangi bir yasal idari yetkiye sahip olmadıkları dönemlerde dahi muazzam bir kamuoyu baskısı oluşturma imkânı sunmuştur. Devrimci süreç ilerledikçe kulüp yapısı, burjuva elitlerin ve hukukçuların tekelinden çıkarak küçük mülk sahiplerinin, zanaatkârların ve yerel aktivistlerin katılımıyla genişlemiş; kulüp salonları adeta devrimci meşruiyetin, kamu ahlakının ve siyasal sadakatin denetlendiği birer ideolojik mahkemeye dönüşmüştür.
B. 1791–1792 Savaş Tartışmaları: Jironden Müdahaleciliği ve Silahlı Misyonerlik Muhalefeti
1791 yazında XVI. Louis’nin Varennes’e kaçış girişimi, anayasal monarşi yanılsamasını kökünden sarsmış ve devrimin geleceği üzerine Jakoben Kulübü bünyesindeki ilk büyük teorik ve siyasal yarılmayı tetiklemiştir. Kaçış sonrasında monarchien ve ılımlı kanat (Feuillants) kulüpten ayrılarak ayrışırken, kulüpte kalan radikal unsurlar halkçı retoriği daha da sertleştirmiştir. Ancak asıl tarihi yol ayrımı, 1791 sonu ve 1792 başında yürütülen Savaş Tartışmaları sırasında yaşanmıştır. Brissot liderliğindeki Jirondenler, devrimi korumanın ve Avrupa’daki mutlakiyetçi rejimleri çökertmenin yegâne yolunun Avusturya ve Prusya’ya karşı devrimci bir haçlı seferi açmak olduğunu savunuyorlardı. Jironden çizgiye göre savaş, Fransız ulusunu kenetleyecek ve kralın gizli ihanetlerini açığa çıkaracaktı.
Robespierre ve çevresindeki kısıtlı Jakoben azınlık, bu enternasyonalist müdahaleciliğe karşı radikal bir muhalefet yürütmüştür. Robespierre’in 10 Şubat 1792 ve 2 Ocak 1792 tarihli konuşmalarında vurguladığı üzere, dışarıya dönük bir askeri macera devrimi kendi içinden çürütecekti. Savaşın ancak sarayın ve karşı-devrimci generallerin işine yarayacağını, sefaretlerin Fransız ordusuna ihanet edeceğini ve nihayetinde zafer kazanan bir generalin Fransız hürriyetinin tepesine dikilerek bir askeri diktatörlük kuracağını öngörmüştür. Jirondenlerin özgürlük bayrağını taşıyan Fransız ordularının halklarca çiçeklerle karşılanacağı yönündeki ütopik vaatlerine karşı Robespierre, bir politikacının zihninde doğabilecek en çılgınca fikrin bir ulusun başka bir halka kendi yasalarını kabul ettirmek için silahlanması olduğunu, hiç kimsenin silahlı misyonerleri hoş karşılamayacağını ilan etmiştir.
Bu basiretli uyarıya rağmen Jirondenlerin ve gizlice savaşın yıkım getireceğini uman sarayın ittifakıyla Nisan 1792’de savaş ilan edilmiştir. Ancak savaşın ilk aylarında yaşanan ağır mağlubiyetler, tam da Robespierre’in öngördüğü gibi sarayın ihanetini ayyuka çıkarmış ve 10 Ağustos 1792’de Tuileries Sarayı’nın basılmasıyla sonuçlanan halk ayaklanmasına zemin hazırlamıştır.
C. XVI. Louis’nin Yargılanması: Hukuki Prosedür ile Devrimci Mantığın Çatışması
10 Ağustos 1792’de monarşinin fiilen devrilmesi ve takiben Eylül ayında Ulusal Konvansiyon’un toplanarak Cumhuriyet’i ilan etmesi, Jakobenleri devrimin en hassas hukuki ve siyasal kararıyla karşı karşıya getirmiştir: Devrik kral XVI. Louis’nin akıbeti ne olacaktı? 1791 Anayasası kralın şahsını dokunulmaz kılıyordu. Ilımlı Jirondenler, kralın yargılanmasını ertelemek, onu sürgüne göndermek ya da verilecek bir idam kararını halk oylamasına sunarak kararın sorumluluğunu üzerlerinden atmak istemişlerdir. Jironden yaklaşım, meseleyi yürürlükteki pozitif hukuk ve uluslararası diplomasi kuralları çerçevesinde ele alma çabasındaydı.
Jakoben liderlik, özellikle Saint-Just ve Robespierre, kralın yargılanması meselesini pozitif hukukun bir konusu değil, varoluşsal bir siyasal karar olarak tanımlayarak bu hukuki yaklaşımı tamamen reddetmişlerdir. Saint-Just, Konvansiyon kürsüsünden yaptığı ilk konuşmada, bir kralı yargılamayı değil onunla savaşmayı teklif ederek monarşinin kendisinin doğası gereği meşru olmayan sürekli bir suç durumu olduğunu savunmuştur. Robespierre ise 3 Aralık 1792 tarihli konuşmasında, pozitif hukuk prosedürlerinin uygulanmasının cumhuriyetin kendi meşruiyetini tartışmaya açması anlamına geleceğini vurgulamıştır. Eğer kral normal bir sanık gibi yargılanıp beraat etme ihtimaline sahip kılınırsa, bu durum devrimin ve cumhuriyetin gayrimeşru bir isyan olduğu anlamına gelecekti. Jakoben mantık, hukuki tarafsızlık ilkesinin yerine devrimci meşruiyetin üstünlüğünü ikame etmiştir.
Robespierre’in bu oturumda sarf ettiği vatanın yaşaması için Louis ölmelidir vurgusu, Jakoben siyasal rasyonalitesinin özünü özetler. Konvansiyon Meclisi’nde yapılan oylamalar sonucunda XVI. Louis suçlu bulunmuş ve Ocak 1793’te giyotinle idam edilmiştir. Kralın idamı, Jakobenler açısından yalnızca bir şahsın cezalandırılması değil; Eski Rejim ile olan tüm köprülerin geri dönülemez biçimde yıkılması, anayasal reformist çizgiden radikal cumhuriyetçi çizgiye geçişin mühürlenmesi anlamını taşımıştır.
D. Jirondenlerin Tasfiyesi ve Montagnard Hegemonyasının Teşekkülü
Kralın idamı, Konvansiyon içindeki Jakobenler (Montagnards / Dağlılar) ile Jirondenler arasındaki amansız iktidar mücadelesini son noktasına taşımıştır. 1793 baharında savaş şartlarının ağırlaşması, General Dumouriez’nin Avusturya tarafına sığınarak devrime ihanet etmesi, enflasyonun kontrolden çıkması ve Vendée bölgesinde koyu Katolik ve kralcı kitlelerin katliamlarla başlayan devrim karşıtı isyanı, devrimci devleti ölümcül bir krizin eşiğine getirmiştir. Jirondenler krizin faturasını Paris radikallerine ve Jakoben Kulübü’ne kesmeye çalışırken; Jakobenler, Jironden idaresini kararsızlık, burjuva bencilciliği ve vatan hainliğiyle suçlamışlardır.
Jakobenler bu süreçte, Paris Komünü ve şehrin radikal baldırı çıplaklar (sans-culottes) kitleleriyle organik bir eylem ittifakı kurmuşlardır. Marat, Danton ve Robespierre’in ajitasyonlarıyla mobilize olan Paris halkı, 31 Mayıs – 2 Haziran 1793 tarihlerinde Konvansiyon Meclisi’ni kuşatmıştır. Silahlı kitlelerin ve ulusal muhafızların baskısı altında kalan Meclis, önde gelen 29 Jironden milletvekilinin ve bakanın tutuklanması kararını onaylamak zorunda kalmıştır. Jirondenlerin tasfiyesi, Fransız Devrimi’nde parlamenter dokunulmazlığın ilk kez kitle şiddetiyle çiğnenmesi anlamına geliyordu. Bu olayla birlikte Meclis içi siyasal pluralizm sona ermiş, iktidar tamamen Montagnard/Jakoben kanadın elinde tekelleşmiştir. Ancak bu zafer, Lyon, Marsilya, Bordeaux ve Toulon gibi büyük kentlerde Jironden yanlısı Federalist İsyanlar’ın patlak vermesine yol açarak iç savaşı daha da derinleştirmiştir.
IV. OLAĞANÜSTÜ HAL İDARESİ VE TERÖR DÖNEMİ (1793–1794)
A. Kamu Güvenliği Komitesi ve İdari Merkezileşme
Jirondenlerin tasfiyesinin ardından, ülkenin içinde bulunduğu tam teşekküllü iç ve dış kriz şartları karşısında Jakoben iktidarı, 1793 Anayasası’nı barış gelene kadar askıya aldığını ilan etmiştir. Bunun yerine, idareyi tamamen olağanüstü hal mantığıyla yürüten Devrimci Hükümet (Gouvernement révolutionnaire) ihdas edilmiştir. Bu yeni idari yapının kalbinde, Nisan 1793’te kurulan ve Temmuz ayında Robespierre’in katılımıyla yeniden şekillenen Kamu Güvenliği Komitesi (Comité de salut public) yer almıştır.
Kamu Güvenliği Komitesi, resmiyette Konvansiyon Meclisi’ne bağlı bir komite olmasına rağmen, kısa sürede tüm bakanlıkların, ordunun ve idari aygıtın üzerinde mutlak yetkiye sahip bir savaş kabinesi haline gelmiştir. On iki kişiden oluşan bu yürütme organında görev dağılımı muazzam bir idari uzmanlaşmaya dayanıyordu: Lazare Carnot ordunun örgütlenmesini ve lojistiği yürütüyor, Prieur de la Côte-d’Or savaş sanayiini idare ediyor, Saint-Just ve Couthon ideolojik hat ile siyasal denetimi sağlıyor, Robespierre ise hükümetin Meclis ve Kulüp ile olan ilişkisini yürütüp teorik meşruiyetini inşa ediyordu. Komite, Fransız tarihinde o zamana kadar görülmemiş seviyede bürokratik ve askeri bir merkezileşme sağlamıştır.
Komite, kararlarını taşrada doğrudan uygulamak amacıyla Görevli Misyoner Vekiller (Représentants en mission) adı verilen yetkili Konvansiyon üyelerini departmanlara ve ordulara göndermiştir. Bu vekiller, yerel idarecileri görevden alma, devrimci mahkemeler kurma, olağanüstü vergiler toplama ve giyotini işletme konusunda sınırsız yetkiyle donatılmışlardır. Taşradaki özerk idari yapıların lağvedilerek her şeyin Paris’teki Komite’ye bağlanması, Jakoben idaresinin monarşinin yüzyıllar boyunca kuramadığı bürokratik merkezileşmeyi birkaç ay içinde tesis etmesini sağlamıştır.
B. Terörün Hukuki ve Adli Mekanizmaları: Şüpheliler Kanunu ve Devrimci Mahkemeler
Jakoben Terör Dönemi’nin adli şiddeti, keyfi bir sokak lincinden ziyade, kanunlar ve devlet kurumları eliyle yürütülen sistemli bir adalet aygıtına dayanıyordu. Eylül 1793’te yürürlüğe giren Şüpheliler Kanunu (Loi des suspects), terörün kapsama alanını muazzam ölçüde genişletmiştir. Bu kanuna göre; tutum ve davranışlarıyla, yazılarıyla ya da ilişkileriyle hürriyete düşman olduğunu gösterenler, eski soylular ve mültecilerin akrabaları, kamusal görevlerinde ihmal gösterenler ve devrimci sadakatini kanıtlayamayan herkes şüpheli statüsüne alınarak tutuklanma riskiyle karşı karşıya kalmıştır. Suçluluk karinesinin yerini şüphe karinesine bıraktığı bu hukuki iklim, yerel Devrimci Gözetim Komiteleri’nin elinde kitlesel bir denetim aygıtına dönüşmüştür.
Adli mekanizmanın odağında ise Paris Devrimci Mahkemesi (Tribunal révolutionnaire) bulunuyordu. Antoine Quentin Fouquier-Tinville’in başsavcılığını yaptığı bu mahkeme, siyasal suçları tek celsede yargılamak üzere kurgulanmıştı. Sanıkların müdafi hakkı son derece kısıtlıydı ve verilen kararlar temyiz edilemezdi; ceza ya tamamen beraat ya da idam idi. 10 Haziran 1794 (22 Prairial An II) tarihinde çıkarılan Prairial Kanunu ile yargılama usulleri daha da radikalleştirilmiştir. Bu kanunla sanıkların şahit dinletme ve avukat tutma hakları tamamen ellerinden alınmış, mahkemenin karar vermesi için maddi delil şartı kaldırılarak vicdani kanaat yeterli sayılmıştır. Prairial Kanunu’nu takip eden altı haftalık Büyük Terör (La Grande Terreur) döneminde, Paris’te idam edilenlerin sayısı önceki 14 ayın toplamını geride bırakmıştır.
C. Seferberlik ve Ekonomi Politikaları: Kitle Seferberliği ve Tavan Fiyat
Jakoben idaresinin Terör Dönemi’ndeki başarısı ve ayakta kalabilmesi, sadece adli şiddetle değil, o güne kadar görülmemiş ölçekte bir toplumsal ve iktisadi seferberlik yönetimiyle mümkün olmuştur. Ağustos 1793’te ilan edilen Kitle Seferberliği Kararnamesi (Levée en masse), modern tarihin ilk toplam savaş uygulamasıdır. Kararname uyarınca; evli olmayan genç erkekler orduya alınmış, evliler silah yapımında çalıştırılmış, kadınlar çadır ve üniforma dikiminde görevlendirilmiş, çocuklar ise sargı bezi hazırlamakla yükümlü kılınmıştır. Bu kitlesel mobilizasyon sayesinde Fransa, birkaç ay içinde bir milyona yakın mevcuda ulaşan devasa bir halk ordusu kurmayı başarmıştır.
İktisadi alanda ise Jakobenler, baldırı çıplak kitlelerin taleplerini karşılamak ve ordunun beslenmesini güvenceye almak amacıyla sert müdahaleci politikalar uygulamışlardır. Eylül 1793’te çıkarılan Genel Tavan Fiyat Kanunu (Loi du maximum général), un, ekmek, yağ, et, odun ve deri gibi temel tüketim maddelerinin yanı sıra işçi ücretlerine de üst sınır getirmiştir. Karaborsacılık, stokçuluk ve gıda maddelerini piyasadan çekmek vatan hainliğiyle eşdeğer tutulmuş ve idamla cezalandırılmıştır. Savaş sanayii kamulaştırılmış, imalathaneler devlet denetimine alınmıştır. Bu sert müdahaleci iktisat politikaları, hiperenflasyonu geçici olarak durdurmuş, ordunun ve kentli yoksulların beslenmesini sağlamış; ancak zamanla köylülerin ürettikleri malı pazara getirmemesine ve karaborsanın daha da derinleşmesine yol açmıştır.
D. Sol ve Sağ Kliklerin Tasfiyesi: Hébertistler ve Dantoncuların İdamı
1794 baharına gelindiğinde, Kamu Güvenliği Komitesi üzerindeki baskı artmış; Jakoben liderlik kendisini hem sol radikallerin hem de sağ ılımlıların siyasal kuşatması altında bulmuştur. Solda, Paris Komünü’ne ve radikal kitlelere dayanan Jacques Hébert ve destekçileri (Hébertistler), terörün daha da şiddetlendirilmesini, mülk sahiplerinin mallarına el konulmasını ve Hristiyanlıksızlaştırma hareketinin radikalleştirilmesini talep ediyorlardı. Sağda ise, Georges Danton ve Camille Desmoulins öncülüğündeki Müsamahakârlar (Indulgents), dış savaşın kazanılmaya başlandığı ve iç isyanların bastırıldığı gerekçesiyle Terör Dönemi’nin sona erdirilmesini, Devrimci Mahkeme’nin yetkilerinin kısıtlanmasını ve anayasal düzene dönülmesini savunuyorlardı.
Robespierre ve Kamu Güvenliği Komitesi, her iki grubu da cumhuriyetçi erdemi ve devrimci hükümeti tehdit eden tikel kriz odakları olarak değerlendirmiştir. J. M. Thompson’ın biyografik tahlillerinde gösterildiği gibi, Robespierre bu süreçte Danton ve Desmoulins gibi yakın çalışma arkadaşlarını idama gönderirken ağır kişisel ve siyasal acılar yaşamış, ancak devrimci disiplini şahsi dostlukların üstünde tutmuştur. Komite, devrimin çizgisini bu iki aşırılık arasında tutma gerekçesiyle çifte bir tasfiye operasyonu başlatmıştır. Mart 1794’te önce Hébert ve çevresi yabancı devletlerin ajanı olmak ve halkı kışkırtmak suçlamasıyla tutuklanıp giyotine gönderilmiştir. Nisan 1794’te ise Danton, Desmoulins ve arkadaşları rüşvet, yolsuzluk ve devrimci iradeyi gevşetmekle suçlanarak idam edilmişlerdir. Danton’un giyotindeki son sözleri olan halka kafamı gösterin, buna değer çıkışı, Jakobenizmin kendi öz çocuklarını yemeye başladığı dramatik evrenin sembolü olmuştur. Sol ve sağ kanatların bu şekilde tasfiye edilmesi, Jakoben liderliğin etrafında siyasal bir vakum yaratmış; Robespierre ve yakın çevresini Konvansiyon Meclisi bünyesinde tamamen izole etmiştir.
V. MÜLKİYET, EŞİTLİK VE SINIF: ROBESPIERRE SOSYALİST MİYDİ?
A. Mülkiyet Hakkının Sınırlandırılması ve 24 Nisan 1793 Taslağı
Fransız Devrimi üzerindeki ideolojik tartışmalarda Maximilien Robespierre, sıklıkla on dokuzuncu ve yirminci yüzyılın siyasal kavramlarıyla yeniden tanımlanan ve zaman zaman sosyalizmin erken bir temsilcisi olarak nitelendirilen bir figür olmuştur. Onun eşitlikçiliği, yoksulların korunmasına yönelik tutumu, zenginliğin denetlenmesi talebi ve devletin ekonomi üzerindeki sorumluluğuna yaptığı vurgu, bu tür okumalara zemin hazırlamıştır. Ancak bir düşünürün iktisadi eşitlikten yana olması ya da devlet müdahalesini savunması, onu kendiliğinden sosyalist kılmaz. Robespierre’in düşünsel konumunu belirlemek, onun mülkiyet ve toplum anlayışının tarihsel ve kuramsal sınırlarını incelemeyi gerektirir.
Robespierre’in 24 Nisan 1793 tarihinde Ulusal Konvansiyon’da sunduğu İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi taslağı, bu tartışmanın en temel tarihsel belgesidir. Robespierre bu metinde özel mülkiyeti ortadan kaldırmayı veya üretim araçlarını kolektifleştirmeyi önermez. Aksine, mülkiyeti yurttaşın kanun tarafından güvence altına alınan mallarından yararlanma ve bunlar üzerinde tasarrafta bulunma hakkı olarak tanımlar. Ancak onun getirdiği radikal müdahale, mülkiyet hakkını sınırsız ve mutlak bir doğal hak olmaktan çıkarıp, toplumsal sorumlulukla sınırlandırmasındadır. Robespierre’e göre hiçbir mülkiyet kullanımı başkalarının özgürlüğüne, güvenliğine, varlığına veya mülkiyetine zarar verecek biçimde uygulanamaz. Aynı konuşmada servetlerin mutlak biçimde eşitlenmesini bir hayal olarak niteleyen Robespierre, mülkiyetsiz bir toplum değil; sınırsız mülkiyet anlayışının reddedildiği bir cumhuriyet toplumu hedeflemiştir.
B. Radikal Cumhuriyetçilik ile Modern Sosyalizm Arasındaki Teorik Ayrım
Robespierre’in eşitlikçiliği ile 19. yüzyılda biçimlenecek olan modern sosyalizm arasında derin bir paradigma farkı bulunmaktadır. Albert Soboul’un Robespierre ou les contradictions du jacobinisme çalışmasında derinleştirdiği üzere, Jakobenizmin temel çelişkisi burjuva mülkiyet hukuku ile halk kitlelerinin geçim hakkı arasında bocalayan yapısından kaynaklanır. Sosyalist düşünce, toplumsal eşitsizliğin temel kaynağını üretim araçlarının özel mülkiyetinde ve sermaye birikiminde görür; çözümü ise bu mülkiyet biçiminin ortadan kaldırılmasında veya kolektifleştirilmesinde arar. Robespierre’de ise üretim araçlarının özel mülkiyetine yönelik sistemli bir eleştiri veya sınıf eksenli bir iktisat teorisi bulunmaz. Onun ekonomi politik kaygısı, üretim ilişkilerini dönüştürmekten ziyade, aşırı servet yoğunlaşmasının yurttaşlar arasında siyasal tahakküm üretmesini engellemektir.
Robespierre için zenginlik, tek başına bir mülkiyet suçu değil; bir yurttaşın diğerleri üzerinde efendi haline gelmesine ve cumhuriyetçi eşitliği fiilen yok etmesine yol açtığı ölçüde tehlikelidir. Yoksulluk ise, yurttaşın açlık ve çaresizlik nedeniyle başkalarının iradesine bağımlı hale gelmesi ve siyasal özgürlüğünü kaybetmesi anlamında kabul edilemez bir durumdur. Dolayısıyla Robespierre’in savunduğu geçim hakkı ve iktisadi müdahaleler, sınıf mücadelesine dayalı bir sosyalizm projesi değil; yurttaşlık bağını ve siyasal özgürlüğü korumayı amaçlayan radikal bir cumhuriyetçi siyaset anlayışının uzantısıdır. Alfred Cobban’ın The Fundamental Ideas of Robespierre tahlilinde belirttiği gibi, onun temel fikirleri 19. yüzyılın sınıf teorilerine değil, 18. yüzyılın ahlaki ve siyasal hümanizmasına dayanır.
C. François-Noël Babeuf ve Eşitler Komplosu Ayrımı
Robespierre’in sosyalist olup olmadığı tartışmasında en net tarihsel sınır, Fransız Devrimi’nin son safhalarında ortaya çıkan François-Noël Babeuf ve Eşitler Komplosu (Conjuration des Égaux) ile yapılan karşılaştırmada görünür hale gelir. Albert Mathiez’nin tarihi Babeuf et Robespierre çalışmasında ve V. Daline’in analizlerinde gösterildiği gibi, Babeuf Fransız Devrimi’nin son döneminde Robespierre’in eşitlikçi mirasını devralmış, ancak tahlilini çok daha ileri bir noktaya taşımıştır. Babeuf’ün düşüncesinde mesele artık yalnızca servet yoğunlaşmasının denetlenmesi veya tavan fiyat uygulamaları değildir; özel mülkiyet kurumunun kendisi toplumsal eşitsizliğin temel kaynağı olarak sorgulanır ve üretimin ortaklaşa örgütlendiği bir sistem önerilir.
Robespierre ile Babeuf arasındaki ilişki bir özdeşlik değil, radikalleşme ve süreklilik ilişkisidir. Robespierre’in 1793’teki mülkiyet anlayışı özel mülkiyet hakkını korumaya devam ederken, Babeuf 1795 sonrasında özel mülkiyetin tamamen ilga edilmesini savunan erken dönem komünist bir programa ulaşmıştır. Babeuf’ün geliştirdiği bu ileri mülkiyet eleştirisini geriye doğru işleterek Robespierre’e atfetmek anakronik bir hatadır. Babeuf, Robespierre’in sosyalist olduğunu kanıtlayan bir isim olmaktan ziyade, radikal cumhuriyetçi eşitlikçilik ile modern komünist düşünce arasındaki sınır çizgisini belirginleştiren tarihsel bir nirengi noktasıdır.
D. Küçük Mülk Sahibi Yurttaş İdeali
Robespierre’in hayal ettiği toplumsal düzen incelendiğinde, onun ne büyük sermaye sahiplerinin kontrolündeki bir plütokrasiyi ne de mülksüzleşmiş proletaryanın kolektif idaresini hedeflediği görülür. Jakoben ideal, kendi toprağını işleyen köylü, kendi dükkânında çalışan zanaatkâr ve kendi emeğiyle geçinen küçük mülk sahibi bağımsız yurttaşlar topluluğudur. Bu anlayış, Antik Çağ’dan ve Rousseau’dan mülhem klasisist bir cumhuriyetçi gelenekle doğrudan bağlantılıdır.
Bu toplumsal modelde mülk sahibi olmak, başkalarını sömürmenin değil; kimseye muhtaç olmadan özgürce oy kullanabilmenin, siyasal kararlara katılabilmenin ve bağımsız durabilmenin güvencesidir. Robespierre’in iktisadi radikalizmi, mülkiyet kurumunu ortadan kaldırmayı değil; mülkiyetin toplumsal bir sorumlulukla dengelendiği, hiç kimsenin diğerinin efendisi olamayacağı kadar zengin, hiç kimsenin de kendini satmak zorunda kalmayacağı kadar yoksul olmadığı bir cumhuriyet dengesi kurmayı amaçlamıştır. Bu nedenle Robespierre, modern anlamıyla bir sosyalist değil; iktisadi gücün siyasal hürriyetini yok etmesini engellemeye çalışan radikal bir Jakoben cumhuriyetçidir.
V.S KONVANSİYON MECLİSİ’NİN SOSYOLOJİK ANATOMİSİ VE SINIFSAL DİNAMİKLERİ
1792 Eylül’ünde toplanan Ulusal Konvansiyon Meclisi (Convention nationale), sadece siyasal fraksiyonların çatıştığı bir meclis değil; dönemin Fransız toplumunun sınıfsal, coğrafi ve mesleki kırılmalarının doğrudan yansıdığı karmaşık bir sosyolojik alandır. Konvansiyon’un sosyolojik kompozisyonu incelendiğinde, meclisin ezici çoğunlukla dördüncü ve üçüncü sınıfın en alt katmanlarını değil; hukukçulardan, tıp mensuplarından, tüccarlardan, akademisyenlerden ve yerel bürokratlardan oluşan kentli eğitimli orta sınıfı (bourgeoisie robine et commerçante) temsil ettiği görülür. Toplam 749 milletvekilinin yarısına yakınını avukat ve hakimlerin oluşturması, devrimci siyasal dilin neden son derece hukuki, metinsel ve prosese dayalı bir retorikle şekillendiğini açıklar. Konvansiyon, halk adına konuşan ancak sosyolojik taban itibarıyla halkın üstünde yer alan bir elitler meclisidir.
Bu toplumsal arka plan, Meclis içindeki ana bölünmelerin de temel belirleyicisidir. Ilımlı kanadı oluşturan Jirondenler, ağırlıklı olarak Bordeaux, Marsilya, Nantes gibi atlantik ticaretinin, liman burjuvazisinin ve kıyı kentlerinin temsilcileridir. Jironden sosyolojisi; serbest ticaretten, eyaletlerin taşra özerkliğinden, mülkiyet güvenliğinden ve merkez karşıtı bir federalizmden yanadır. Onlar için devrim, hukuk düzeninin kurulması ve tüccar sınıfının önünün açılmasıyla amacına ulaşmıştır. Buna karşılık, üst sıralarda oturan Montagnard (Dağlılar) sosyolojisi, merkezi Paris idaresiyle ve radikal kentli kitlelerle (sans-culottes) bütünleşmiş bir yapı sergiler. Dağlılar, taşranın mülk sahibi elitlerine karşı Paris’in küçük zanaatkârlarını, dükkân sahiplerini, işportacılarını ve çıraklarını mobilize ederek iktidarlarını meşrulaştırmışlardır. Dolayısıyla Jironden-Dağlı çatışması, yalnızca kişisel bir iktidar kavgası değil; taşra ticaret burjuvazisi ile Paris merkezli radikal küçük burjuvazi ve halk kitlelerinin sınıfsal ve coğrafi bir güç mücadelesidir.
Meclis sosyolojisinin en belirleyici ve sayıca en kalabalık unsurunu ise Ovalık veya Bataklık (La Plaine veya Le Marais) olarak adlandırılan merkez milletvekilleri grubu oluşturmuştur. Meclis aritmetiğinin yaklaşık üçte ikisini teşkil eden bu kitle, ideolojik dogmalardan ziyade mülkiyetin korunmasını, toplumsal düzenin sağlanmasını ve ulusal güvenliği merkeze alan pragmatik burjuvaziyi temsil ediyordu. Ovalık, devrimin kriz anlarında (1793 yazında) radikal Jakobenlerin olağanüstü hal ve tavan fiyat politikalarını destekleyerek Dağlı hegemonyasına meşruiyet sağlamış; ancak dış işgal tehdidi geçip mülkiyet güvenliği tekrar riske girdiğinde (1794 yazında) derhal saflarını değiştirerek Robespierre’in düşürülmesini sağlayan ana sosyolojik kaldıraç olmuştur. Konvansiyon’un bu iç dinamiği, Jakoben hegemonyasının ve Terör Dönemi’nin aslında kendi başına bağımsız bir rejim değil; merkez burjuvazinin kriz anlarında mecburen razı olduğu, kriz geçince de hızla tasfiye ettiği geçici bir sosyo-politik ittifak olduğunu göstermektedir.
VI. THERMIDOR KAZASI, DÜŞÜŞ VE TARİHYAZIMSAL DEĞERLENDİRME
A. 8–9 Thermidor’a Giden Yol: Siyasal İzolasyon, İdari Yıpranma ve Korku İttifakı
1794 yılının Haziran ve Temmuz aylarında Jakoben hegemonyası, dışarıdan bakıldığında en güçlü, ancak içeriden bakıldığında en kırılgan dönemini yaşıyordu. 26 Haziran 1794’te kazanılan Fleurus Zaferi ile Avusturya orduları kesin olarak mağlup edilmiş, Fransız toprakları dış işgal tehdidinden tamamen kurtarılmıştır. Bu zafer, Terör Dönemi’nin en temel meşruiyet dayanağını —yani olağanüstü halin varlık sebebini— ortadan kaldırmıştır. Zaferin ardından kamuoyunda ve Konvansiyon Meclisi’nde savaş bittiğine göre terör neden devam ediyor sorusu yüksek sesle sorulmaya başlanmıştır.
Bu süreçte Robespierre, aşırı çalışma yükü, kronik rahatsızlıklar, uykusuzluk ve uğradığı suikast girişimlerinin getirdiği ağır zihinsel ve fiziksel tükenmişlik nedeniyle haftalarca Kamu Güvenliği Komitesi toplantılarına katılamamış, idareden çekilmiştir. McPhee’nin dikkat çektiği bu fiziksel ve psikolojik izolasyon, Robespierre’in gerçeklik algısını daha da hassaslaştırmıştır. Meclis içindeki yolsuzluğa bulaşmış ve görevli gittikleri taşrada aşırı kan dökerek yetkilerini kötüye kullanmış vekiller (Fouché, Tallien, Barras, Carrier gibi isimler), Robespierre’in geri dönüp kendilerini yargılatacağından dehşetle korkuyorlardı. Colin Jones’un The Fall of Robespierre: 24 Hours in Revolutionary Paris çalışmasında saat saat incelendiği üzere bu korku, Konvansiyon Meclisi içindeki son derece heterojen grupların Robespierre, Saint-Just ve Couthon’a karşı gizli bir korku ittifakı kurmasına yol açmıştır.
26 Temmuz 1794 (8 Thermidor An II) tarihinde Robespierre, son konuşmasını yapmak üzere Konvansiyon Meclisi’ne gelmiştir. Konuşmasında, Komiteler bünyesinde hainlerin bulunduğunu, terörün yozlaştığını ve Meclis içindeki bazı vekillerin cezalandırılması gerektiğini ilan etmiştir. Ancak Robespierre’in yaptığı fatal hata, bu konuşmada kimlerin ismini kastettiğini açıkça belirtmemesi olmuştur. İsim vermemesi, suçluluk duygusu veya korku taşıyan tüm Meclis üyelerinin kendilerini hedefte hissetmesine neden olmuş ve ertesi gün için tasarlanan darbe planını tetiklemiştir.
27 Temmuz 1794 (9 Thermidor) oturumunda, Saint-Just konuşmasını yapmaya çalışırken meclis başkanı ve organize olmuş vekiller tarafından sözü kesilmiş, kahrolsun tiran çığlıkları arasında Robespierre ve arkadaşları hakkında tutuklama kararı çıkartılmıştır. Aynı gece Paris Komünü ve yerel birlikler Robespierre’i kurtarıp Belediye Binası’na götürse de, Jakoben liderlik kitlesel bir silahlı ayaklanmayı sevk ve idare edecek kararlılığı gösterememiştir. Sabaha karşı Meclis’e bağlı birliklerin Belediye Binası’nı basması sırasında çenesinden kurşunla vurularak ağır yaralanan Robespierre, 28 Temmuz 1794 (10 Thermidor) akşamı, aralarında Saint-Just ve Couthon’un da bulunduğu 22 yakın arkadaşıyla birlikte yargılanmaksızın giyotine gönderilmiştir. Takip eden günlerde Paris Komünü üyesi 80’den fazla Jakoben daha idam edilmiş, böylece Jakoben hegemonyası ve devrimin radikal evresi kesin olarak sona ermiştir.
B. Tarihyazımsal Sentez: McPhee, Furet ve Mathiez Çerçevesinde Jakobenizmin Tarihsel Mirası
Jakobenizmin ve Robespierre’in 1789-1794 tecrübesi, ölümünden iki yüzyıl sonra dahi siyaset bilimi ve tarihyazımının en çok tartışılan ve üzerinde uzlaşmaya varılamayan konularından biri olmayı sürdürmektedir. Bu tarihsel mirası kavrayabilmek için üç ana tarihyazımsal damarın sentezlenmesi gerekir:
- Albert Mathiez ve Klasik Marksist/Jakoben Okulu: Mathiez, Lefebvre ve Soboul’un temsil ettiği bu gelenek, Jakoben idaresini ve Terör Dönemi’ni burjuva devrimini feodal reaksiyona, iç ihanetlere ve dış müdahaleye karşı koruyan zorunlu ve meşru bir halkçı ve devrimci diktatörlük olarak değerlendirir. Bu okumada Robespierre; kişisel iktidar peşinde koşan bir tiran değil, yozlaşmaya ve dürüstlükten sapmaya karşı mücadele eden Bozulmaz bir vatanperverdir. Jakobenizmin sosyal ve iktisadi politikaları işçi sınıfı demokrasisinin ve modern sosyal devletin ilk tarihsel müjdecisi olarak görülür.
- François Furet ve Revizyonist Okul: Furet ve takipçileri ise Terör Dönemi’ni dış krizlerin veya zorunlulukların yarattığı pragmatik bir sonuç olarak değil; Fransız Devrimi’nin ilk andan itibaren benimsediği Rousseau’cu mutlak popüler egemenlik ve genel irade söyleminin zorunlu ve mantıksal bir neticesi olarak tanımlarlar. Furet’ye göre Jakobenizm; siyasal muhalefete, farklı fikirlere ve temsili mekanizmalara meşruiyet tanımayan ideolojik bir dildir. Bu dil, toplumu tekil bir iradeye zorladığı için kaçınılmaz olarak adli şiddeti ve terörü üretmiştir. Furet, Jakoben tecrübeyi yirminci yüzyılın otoriter idarelerinin ideolojik ve yöntemsel öncülü olarak görür.
- Peter McPhee ve İnsani/Biyografik Revizyonizm: McPhee, Robespierre’i ne bir ideolojik aziz ne de psikopat bir canavar olarak resmeden bu iki kutuplu yaklaşımı reddeder. McPhee; Robespierre’in eylemlerini hayatı geriye doğru okuma tuzağına düşmeden, Arraslı idealist bir hukukçunun 1789-1794 krizleri içindeki somut kararları, imkânsız idari yükleri, fiziksel yıpranmaları ve psiko-sosyal krizleri çerçevesinde anlamaya çalışır. McPhee’ye göre Jakoben hegemonyasının başarısı da trajedisi de aynı noktada yatar: 1789’un evrensel insan hakları ilkelerinden ve cumhuriyetçi idealizmden taviz vermemek adına yürütülen amansız idari mücadele, savaş ve iç savaş şartlarında insanüstü bir gayret gerektirmiş; ancak bu gayret insani maliyeti son derece yüksek, paranoyak ve kendi kadrolarını yok eden bir kriz idaresiyle sonuçlanmıştır.
VII. SONUÇ
1789’da anayasal hürriyet talepleriyle yola çıkan ve 1794’te giyotining gölgesinde trajik bir sonla dağılan Jakoben tecrübesi, modern siyasal düşüncenin ve devlet teorisinin en yoğun laboratuvarı niteliğindedir. Beş yıl gibi kısa bir zaman dilimine sıkışan bu tarihsel kesit; Aydınlanma felsefesinin insan, egemenlik, eşitlik ve ahlak üzerine geliştirdiği soyut teorik vaatlerin, harp şartları ve toplumsal krizler altında nasıl pragmatik, otoriter ve merkeziyetçi bir devlet mekanizmasına dönüşebileceğinin en çarpıcı vesikasıdır.
Jakobenizm, siyaset literatürüne kitlesel siyasal örgütlenme, ideolojik ajitasyon ağları, toplam savaş mobilizasyonu, kamucu iktisat müdahaleleri ve devrimci diktatörlük gibi modern kavramları miras bırakmıştır. Rousseau’cu genel irade doktrinini radikal bir erdem anlayışıyla birleştiren Jakoben liderlik; toplumsal çürümeyi ve siyasal ihaneti adli şiddet aracılığıyla tasfiye edebileceği yanılsamasına düşmüş; erdem ile terörü kuramsal olarak evlendirerek meşruiyetin sınırlarını muğlaklaştırmıştır. Mülkiyet meselesinde ise modern anlamda bir sosyalist olmaktan ziyade, iktisadi gücün siyasal hürriyeti ve cumhuriyetçi eşitliği tahrip etmesini engellemeye çalışan radikal bir mülkiyet etiğini savunmuştur.
Nihayetinde 1794 Thermidor Kırılması, sadece Robespierre ve yakın çevresinin fiziksel olarak tasfiyesi anlamına gelmemiş; Aydınlanma ideallerine dayalı radikal, eşitlikçi ve ahlakçı cumhuriyet projesinin de sonunu getirmiştir. Jakobenlerin 1789-1794 arası seyrüseferi; idealizm ile idari gerçeklik, sivil hürriyetler ile kamu güvenliği ve soyut erdem vaatleri ile somut devlet şiddeti arasındaki silinmez gerilimin tarihsel ve sosyolojik bir temsili olarak siyaset tarihinin merkezinde yer almaya devam etmektedir.
VIII. AKADEMİK KAYNAKÇA (BIBLIOGRAPHY)
- Anderson, Wilda. Is the General Will Anonymous?: (Rousseau, Robespierre, Condorcet). Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2011.
- Cobban, Alfred. “The Fundamental Ideas of Robespierre.” The English Historical Review 63, no. 246 (1948): 35–51.
- Daline, Victor. “Robespierre et Danton vus par Babeuf.” Annales historiques de la Révolution française 32, no. 162 (1960): 388–410.
- Furet, François. Interpreting the French Revolution. Cambridge: Cambridge University Press, 1981.
- Gauchet, Marcel. Robespierre: The Man Who Divides Us Most. Princeton: Princeton University Press, 2022.
- Goulet, Jacques. Robespierre: La peine de mort et la Terreur. Paris: Éditions de la Passion, 1981.
- Haydon, Colin, ve William Doyle, ed. Robespierre. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
- Jaume, Lucien. “Robespierre chez Machiavel? Le culte de l’être suprême et le ‘retour aux principes’.” Revue française d’histoire des idées politiques 37, no. 1 (2013): 45–62.
- Jones, Colin. The Fall of Robespierre: 24 Hours in Revolutionary Paris. Oxford: Oxford University Press, 2021.
- Martin, Jean-Clément. Robespierre: La fabrication d’un monstre. Paris: Perrin, 2016.
- Mathiez, Albert. “Babeuf et Robespierre.” Annales révolutionnaires 9, no. 3 (1917): 370–383.
- Mathiez, Albert. Robespierre. Roma: Newton Compton, 1976.
- McPhee, Peter. Robespierre: A Revolutionary Life. New Haven & London: Yale University Press, 2012. (Türkçe çevirisi: Robespierre, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015).
- Robespierre, Maximilien. Oeuvres de Maximilien Robespierre. 10 cilt. Paris: Société des études robespierristes, 1910–1967.
- Soboul, Albert. “Robespierre ou les contradictions du jacobinisme.” Annales historiques de la Révolution française 50, no. 231 (1978): 1–19.
- Thompson, J. M. Robespierre. London: Borodino Books, 2017.
- Žižek, Slavoj, ed. Robespierre: Virtue and Terror. London & New York: Verso, 2011.