22 dk okuma
Öz
Bu çalışma, Türk siyasal ve entelektüel hayatında Soğuk Savaş dönemi boyunca gelişen muhafazakâr-İslamcı revizyonist tarihyazımının en popüler metinlerinden biri olan Kadir Mısıroğlu’nun Lozan Zafer mi, Hezimet mi? (1. Cilt, 1965) başlıklı eserini bilimsel tarih metodolojisi, diplomatik arşiv belgeleri ve uluslararası hukuk ilkeleri çerçevesinde eleştirel bir tahlile tabi tutmaktadır. Eser, 1964 Kıbrıs buhranının yarattığı toplumsal hassasiyeti istismar ederek Lozan Barış Antlaşması’nı bir “hezimet”, kurucu kadroları ise “teslimiyetçi” olarak yaftalamayı amaçlayan ideolojik bir polemik risalesidir. İnceleme; eserdeki fahiş kronolojik ve maddi bilgi hatalarını, asırlık Osmanlı toprak kayıplarının haksız biçimde Lozan masasına fatura edilmesini, Sevr Antlaşması’nın dayattığı emperyalist projeyi perdeleme çabalarını, Hayim Naum ve hilafet pazarlığı gibi mesnetsiz komplo teorilerini ve başta İsmet İnönü olmak üzere tarihi şahsiyetlere yöneltilen asılsız isnatları birincil arşiv kaynakları ışığında çürütmektedir.
Giriş: Cumhuriyet Karşıtı Tarih Anlatısının Sosyo-Politik Arka Planı
Türkiye’de çok partili hayata geçişle birlikte ivme kazanan ve 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sonrasındaki siyasal kutuplaşmada keskinleşen muhafazakâr ve İslamcı muhalefet, meşruiyet zeminini büyük ölçüde erken Cumhuriyet döneminin kurucu ilkelerini ve kadrolarını gayrimeşru ilan etme çabası üzerine kurmuştur. Bu karşı-tarih anlatısının merkezinde ise Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu hukuki tapu senedi niteliğindeki 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması yer alır. 1964 yılında Kıbrıs’ta Kanlı Noel hadiseleriyle başlayan etnik çatışmalar ve Türkiye’nin adaya müdahale arayışlarının yarattığı gergin atmosfer, Lozan Antlaşması’nın sorgulanması için elverişli bir psikolojik zemin sunmuştur.
İşte bu konjonktürde, 1965 yılında Kadir Mısıroğlu tarafından neşredilen Lozan Zafer mi, Hezimet mi? adlı risale, akademik bir monografi iddiası taşımakla birlikte, esasen kitle ajitasyonuna yönelik siyasi bir broşür hüviyetindedir. Yazar, henüz önsözde eserin amacının “şeflik devrinin tesirlerinden kurtulmak” ve Lozan’ın “halkın destanını tescil edemediğini ispatlamak” olduğunu açıkça beyan ederek tarafsızlık iddiasını peşinen hükümsüz kılmaktadır. Metin yakından incelendiğinde; Osmanlı’nın 1878 Berlin Kongresi’nden I. Dünya Savaşı sonuna kadar uzanan çöküş sürecinin doğurduğu kaçınılmaz jeopolitik kayıpların, hiçbir hukuki ve askeri nedensellik bağı kurulmaksızın 1923 yılındaki barış masasına yüklendiği görülmektedir.
I. Metodolojik Zafiyetler, Kronolojik Maddi Hatalar ve Editoryal Kusurlar
Bir tarih çalışmasının bilimsel güvenilirliği, olgusal doğruluğu (faktisiteyi) ve kronolojik tutarlılığı sağlamakla başlar. Mısıroğlu’nun metni, Osmanlı siyasal tarihine dair en temel kronolojik bilgilerden dahi yoksun olduğunu gösteren fahiş maddi hatalarla maluldür. Eserin 15. sayfasında, Rusların 1788 yılındaki Özi Kalesi kuşatmasını ve katliamını anlatırken Sultan I. Abdülhamid devrinin “1717 – 1774” yılları arasında cereyan ettiği iddia edilmektedir. Oysa I. Abdülhamid 1725 doğumludur; saltanatı ise 1774 yılında başlamış ve 1789 yılına kadar sürmüştür. Yazarın padişahın tahta çıkış yılı olan 1774’ü saltanatının sonu ve ölüm tarihi gibi sunması, incelenen dönemin hanedan kronolojisinden dahi bihaber olunduğunun somut bir delilidir. 1788 sonundaki Özi faciasını haber aldığında felç geçiren ve 7 Nisan 1789’da vefat eden padişaha 1774 tarihinde veda ettiren bu savrukluk, eserin geneline yayılan ciddiyetsizliğin ilk işaretidir.
Benzer bir kronolojik çarpıklık eserin 72. sayfasında, İsmet İnönü’nün sözde komünizm sempatizanlığını kanıtlama çabasında ortaya çıkmaktadır. Yazar, İnönü’nün yaptığı bir konuşmayı “20 Kasım 1923 – Ankara Hukuk Fakültesinde mezunlara diploma tevzii merasiminde söylediği nutuktan” ibaresiyle aktarmaktadır. Oysa Ankara Adliye Hukuk Mektebi, Cumhuriyet rejiminin adli kadrolarını yetiştirmek üzere bizzat Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt’un öncülüğünde 5 Kasım 1925 tarihinde açılmıştır. Henüz binası, hocası ve talebesi bulunmayan bir kurumun 1923 yılında mezun vermesi ve Başvekil İnönü’nün mezuniyet töreninde nutuk irat etmesi fiziken ve mantıken imkânsızdır. Yazar, 1930’lu yılların ortasında Türk-Sovyet diplomatik yakınlaşması esnasında söylenmiş bir nezaket cümlesini keyfi biçimde 1923 yılına çekerek açık bir anakronizme imza atmıştır.
Kronolojik ve unvansal hatalar Batılı devlet adamları bahsinde de sürmektedir. Eserin 129. sayfasında Lozan müzakereleri değerlendirilirken “İngiltere başvekili Winston Churchill’in hatıralarını neşriyle anlaşılmıştır ki…” denilmektedir. Oysa Lozan Barış Konferansı sürecinde (1922-1923) Winston Churchill başbakan değildir; 1922 sonbaharında bakanlıktan düşmüş ve parlamento dışı kalmış bir politikacıdır. O dönem İngiltere başbakanlık makamında önce Andrew Bonar Law, ardından Stanley Baldwin oturmaktadır. Churchill’in ilk başbakanlığı ise ancak 1940 yılında gerçekleşecektir. Aynı şekilde 33. sayfada Türk murahhas heyetinde müşavir sıfatıyla yer alan Hayim Naum tanıtılırken “sonra hahambaşı” ifadesi kullanılmıştır. Oysa Hayim Naum, 1908-1920 yılları arasında Osmanlı Hahambaşısı olarak makamda bulunmuş; yani Lozan toplandığı sırada zaten eski hahambaşı sıfatını taşıyan bir diplomattır.
Eserin filolojik ve editoryal disiplinsizliği, metnin ciddiyetini temelden sarsmaktadır. Kitap boyunca yabancı şahıs ve yer isimleri ciddiyetten uzak bir fonetikle aktarılmış; Lord Curzon ismi bir “Lord Gürzon”, bir “Lord Cürzon”, Lloyd George ise “Loyd Corc” olarak yazılmıştır. Ordinaryüs Profesör unvanı dipnotta “Ornuryus Prof.” şekline bürünmüştür. 206. sayfada Düyun-u Umumiye cetvelleri metnin ortasına yanlışlıkla basılmış ve yayınevi sayfa altına “NOT: İşbu iki cetvel bu faslın nihayetine dercolunması gerekirken yanlışlıkla buraya konmuştur (Özür dileriz)” ibaresini koymak zorunda kalmıştır. Eserin sonundaki 18 maddelik “Yanlış Doğru Cetveli” dahi metindeki dizgi, anlamsal kayma ve maddi tahrifatları perdelemeye yetmemiştir.
II. Jeopolitik İndirgemecilik: Asırlık Osmanlı Çözülüşünün Lozan’a Faturalandırılması
Mısıroğlu’nun çalışmasının omurgasını teşkil eden en büyük tarihsel yanılsama; Kıbrıs, Oniki Ada, Ege Adaları, Batı Trakya ve Musul gibi hayati coğrafyaların Türk ordusunun elindeyken Lozan masasında hibe edildiği iddiasıdır. Yazar, 19. yüzyıl başından 1918 Mondros Mütarekesi’ne kadar geçen süreçteki askeri, iktisadi ve idari çöküşü yok sayarak teleolojik bir suçlama kurgulamaktadır.
Kıbrıs meselesi (s. 53, 182-185), eserde doğrudan İsmet İnönü’nün bir feragati ve bugünkü faciaların tek müsebbibi olarak takdim edilir. Oysa Kıbrıs, Lozan’dan tam 45 yıl önce, 4 Haziran 1878 tarihli Osmanlı-İngiliz Savunma İttifakı Antlaşması ile bizzat Sultan II. Abdülhamid tarafından Rus işgaline karşı İngiliz idaresine bırakılmıştır. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na girdiğinde ise İngiltere, 5 Kasım 1914’te adayı tek taraflı olarak ilhak ettiğini dünyaya ilan etmiştir. Lozan Antlaşması’nın 20. maddesi sıfırdan bir toprak kaybı değil; 1878’den beri fiilen, 1914’ten beri de hukuken İngiliz egemenliğindeki adanın I. Dünya Savaşı mağlubiyeti neticesindeki statüsünün tescilidir. 21. maddeyle Türk ahalisine anavatana hicret etme hakkı tanınması da Mısıroğlu’nun iddia ettiği gibi “Enosis’e zemin hazırlamak” için değil; İngiliz sömürge idaresinde kalmak istemeyen Türklerin can, mal ve vatandaşlık haklarını güvenceye almak maksadıyla konulmuş klasik bir uluslararası intikal normudur.
Benzer bir tarih tahrifatı Oniki Ada ve Ege Adaları konusunda sergilenmektedir (s. 53, 164). Oniki Ada, 1911-1912 Trablusgarp Savaşı sırasında İtalya tarafından işgal edilmiş ve Osmanlı Devleti’nin bizzat imzaladığı 18 Ekim 1912 Uşi (Ouchy) Antlaşması ile İtalyan yönetimine terk edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu bu adaları geri alamadığı gibi, 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması’nın 122. maddesiyle Oniki Ada ve Meis üzerindeki tüm haklarından İtalya lehine feragat etmiştir. Kuzeydoğu Ege Adaları (Midilli, Sakız, Sisam, Nikarya vb.) ise Balkan Savaşları neticesinde 14 Kasım 1913 Atina Antlaşması ve 13-14 Şubat 1914 Büyük Devletler (Londra) Kararı ile Yunanistan’a verilmiştir.
Lozan Konferansı toplandığında TBMM’nin elinde ne bir savaş donanması ne de bu adaları geri alabilecek lojistik deniz vasıtaları mevcuttur. Buna rağmen Türk murahhas heyeti, Çanakkale Boğazı’nın kilitleri durumundaki Gökçeada (İmroz), Bozcaada ve Tavşan Adaları’nı diplomatik bir zaferle kurtarmış (Madde 14); Anadolu kıyılarına yakın Yunan adalarının ise tahkim edilmesini, buralarda deniz üssü kurulmasını ve askeri uçak uçurulmasını yasaklayarak (Madde 13) Türkiye için hayati bir askerî güvenlik şeridi elde etmiştir.
Mısıroğlu’nun eserin 70. sayfasında öne sürdüğü, II. Dünya Savaşı esnasında Mihver güçlerinin (Almanya) Oniki Ada’yı Türkiye’ye teslim etmek istediği, ancak İnönü’nün bunu reddettiği iddiası da dönemin jeopolitik gerçekleriyle bağdaşmayan bir tuzaktır. 1943 yılında İtalya’nın teslim olması üzerine köşeye sıkışan Nazi Almanyası’nın adaları Türkiye’ye devretme teklifi, Türkiye’yi Müttefik Devletlere (İngiltere, ABD ve SSCB) karşı savaşa sürüklemek için atılmış diplomatik bir adımdır. T.C. Dışişleri Bakanlığı Arşivi’nde yer alan 26 Eylül 1943 tarihli resmî şifre-telgrafta Cumhurbaşkanı İsmet İnönü Başbakan Şükrü Saraçoğlu’na kesin talimatını şu sözlerle vermiştir: “Adaları kayıtsız şartsız kullanmak üzere alabiliriz. Yoksa bu yüzden İngilizlerle ve Yunanlılarla ihtilafa giremeyiz.” Deniz ve hava hakimiyetinin tamamen Müttefiklerde olduğu bir Akdeniz’de adaları işgale kalkışmak, Türkiye’nin şehirlerinin bombalanması ve ülkenin felakete sürüklenmesi anlamına gelecekti. İnönü’nün bu teklifi kabul etmemesi, ülkeyi II. Dünya Savaşı felaketinden koruyan rasyonel bir devlet aklının sonucudur.
Batı Trakya (s. 53, 162-164) meselesi de aynı metodolojik indirgemecilikle ele alınmıştır. Batı Trakya, 1912-1913 Balkan Savaşları sonrasında 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı Devleti tarafından Bulgaristan’a bırakılmış; I. Dünya Savaşı akabinde 1919 Neuilly ve 1920 Sevr Antlaşmaları ile Yunanistan’a devredilmiştir. Yani bölge, Lozan toplandığında 10 yıldır fiilen ve hukuken Türk hakimiyeti dışındadır. Türk heyeti Misak-ı Millî doğrultusunda Batı Trakya için halk oylaması (plebisit) talebinde direnmiş, fakat Müttefik blokun sert muhalefeti karşısında Doğu Trakya ve İstanbul’un tahliyesini tehlikeye atmamak adına Meriç sınırını kabul etmiştir. Ancak bu tavizin karşılığında, 59. madde uyarınca Yunan ordusunun Anadolu’da gerçekleştirdiği yakıp yıkma eylemlerine karşılık savaş tazminatı olarak Meriç’in batısındaki Karaağaç ve Bosnaköy bölgesi savaş tazminatı olarak Türkiye mülkiyetine geçirilmiş, böylece Edirne doğrudan Yunan topçu menzilinden çıkarılmıştır.
Musul vilayeti (s. 53, 75) ise Lozan’da terk edilmiş bir toprak parçası değildir. İngiltere’nin Musul üzerindeki emperyalist diretmesi konferansı kilitlediğinde, meselenin barıştan sonraki dokuz ay içinde ikili müzakerelerle, uzlaşılamazsa Milletler Cemiyeti aracılığıyla çözülmesi hükme bağlanmıştır (Madde 3/2). Türkiye 1924 Haliç Konferansı’nda tezlerini kararlılıkla savunmuş ve askeri harekat opsiyonunu masada tutmuştur. Ancak 1925 yılında patlak veren ve İngiliz istihbaratının desteğiyle büyüyen Şeyh Said İsyanı ile Nasturi Ayaklanması, ordunun bölgeye müdahale kabiliyetini zaafa uğratmış; Türkiye 1926 Ankara Antlaşması ile iç güvenliğini tahkim etmek adına Musul’dan çekilmek zorunda kalmıştır. Mesele Lozan masasında değil, iç isyanların devleti zayıflattığı 1925-1926 konjonktüründe düğümlenmiştir.
III. Hukuki ve Mali Egemenliğin Tesisi: Kapitülasyonların Lağvı ve Sevr’in Tasfiyesi
Mısıroğlu’nun eserindeki en tehlikeli mantık safsatası, Lozan ile Sevr Antlaşması’nı kıyaslamayı “abes” ilan etmesidir (s. 6). Yazara göre Sevr onaylanmamış ve yürürlüğe girmemiş bir taslak metindir; dolayısıyla hukuki değeri yoktur ve zafer ölçüsü olamaz. Bu iddia, uluslararası ilişkiler tarihini hiçe saymaktır. Sevr Antlaşması, Osmanlı delegeleri (Hadi Paşa, Rıza Tevfik, Reşat Halis) tarafından imzalanmış ve İtilaf Devletleri donanmaları ile işgal orduları bu metni zorla kabul ettirmek üzere Anadolu’yu baştan başa işgal etmiştir. Kurtuluş Savaşı, doğrudan Sevr’in dayattığı haritayı parçalamak üzere verilmiş silahlı bir direniştir. Lozan masasında çöpe atılan metin doğrudan doğruya Sevr Antlaşması’dır. Sevr’in hükümsüz kalması bir hukuki tesadüf değil, Mehmetçiğin cephedeki süngüsü ve Lozan diplomasisinin başarısıdır.
Kapitülasyonların kaldırılması (s. 63), eserde adeta önemsiz bir formalite gibi küçümsenmektedir. Yazara göre Osmanlı devleti yıkıldığı için yabancı devletler kapitülasyonları zaten kendiliğinden terk etmek zorunda kalacaktı. Oysa kapitülasyonlar, Batılı devletlerin 400 yıldır Osmanlı üzerinde kurduğu adli, mali ve ticari bir yarı-sömürge düzeniydi. Yabancı tebaa vergi vermez, Türk mahkemelerinde yargılanamaz, suç işlediğinde konsolosluklarına sığınırdı; devlet kendi gümrük tarifesini dahi belirleyemezdi.
Lozan Konferansı’nın 4 Şubat 1923’te kesilmesinin en temel iki amilinden biri, İtilaf Devletleri’nin adli ve mali kapitülasyonları “yabancı yargıç/müşavir” adı altında sürdürme dayatmasıdır. İsmet Paşa, “Müstakil ve medeni bir millet olarak yaşayacağız, tam bağımsızlığımızdan zerre kadar taviz vermeyiz” diyerek konferansı terk etmeyi göze almıştır. Neticede 24 Temmuz 1923 metninin 28. maddesiyle kapitülasyonlar kayıtsız şartsız kaldırılmıştır. Bu kazanım, sömürge dünyasında Batı emperyalizmine karşı kazanılmış ilk ve en kesin hukuki egemenlik darbesidir.
Düyun-u Umumiye ve borçların tasfiyesi bahsinde (s. 63, 114) ileri sürülen borçların Türk milletinin sırtına yıkıldığı iddiası da gerçek dışıdır. Osmanlı Devleti’nin 1854 Kırım Savaşı’ndan itibaren biriktirdiği muazzam dış borç yükü, Lozan’da Osmanlı’dan ayrılan ardıl devletler (Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan, Suriye, Irak vb.) arasında yüzölçümü ve gelir oranlarına göre paylaştırılmıştır. Türkiye borcun tamamını değil, yalnızca kendi hissesine düşen kısmını üstlenmiştir. Ayrıca İtilaf Devletleri’nin borçların altın veya sterlin cinsinden ödenmesi talebi kesinlikle reddedilmiş; borçlar savaş sonrasında büyük değer kaybına uğrayan Fransız Frangı ve kâğıt Türk Lirası üzerinden uzun vadeli taksitlere bağlanmıştır. Düyun-u Umumiye İdaresi’nin devlet gelirlerine el koyan mali egemenlik gasbı tamamen sona erdirilmiştir.
Eserde kabotaj hakkının dahi Lozan’da kaybedildiği iddia edilmektedir (s. 174). Oysa Lozan Ticaret Mukavelenamesi ile Türkiye kendi karasularında, göllerinde ve limanlarında ticaret ve taşıma hakkını (kabotaj) münhasıran Türk bayrağına tahsis etme yetkisini uluslararası topluma tescil ettirmiştir. Bu uluslararası kazanım, 1 Temmuz 1926 tarihinde yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu ile fiilen taçlandırılmıştır.
IV. Biyografik İftiralar, Komplo Anlatıları ve Rıza Nur Paradoksu
Mısıroğlu’nun metni, tarihi tahlilden ziyade Cumhuriyet’in kurucu kadrolarına yönelik şahsi karalama ve komplo teorileriyle örülmüştür. Bu karalamaların başında İsmet İnönü’ye yöneltilen asılsız isnatlar gelmektedir.
Yazar, Kâzım Karabekir’in hatıralarından bir bölümü cımbızlayarak İnönü’nün “Köylü olalım, İsmet Ağa olalım” diyerek teslimiyeti savunduğunu öne sürer (s. 65-66). Mondros Mütarekesi’nin akabinde, ordunun dağıtıldığı ve payitahtın işgal edildiği günlerde komutanlar arasında yaşanan derin yeis ve arayış anlarını bağlamından koparıp mutlak bir teslimiyet belgesi gibi sunmak tarihi ahlaka aykırıdır. Zira aynı İsmet Bey, 1920 yılı başında rütbelerini ve hayatını tehlikeye atarak gizlice Anadolu’ya geçmiş; Garp Cephesi Komutanı olarak I. ve II. İnönü Muharebeleri’nde Yunan ordusunu durdurmuş ve Sakarya’dan Büyük Taarruz’a kadar zaferin baş mimarlarından biri olmuştur.
Kitapta Necip Fazıl Kısakürek’in Büyük Doğu dergisine referansla aktarılan “İsmet Paşa harpte samanlığa mı kaçtı?” hezeyanı (s. 70), hiçbir askeri ceridede, Genelkurmay ATASE arşivinde, cephe günlüğünde veya dönemin tanıklarının hatıralarında yer almayan çirkin bir iftiradır. İsmet Paşa, savaşı bizzat Metristepe’deki muharebe gözetleme mevkiinden yönetmiş; Mustafa Kemal Paşa’nın kendisine çektiği tarihi telgraf bu tepeden savaşı idare eden cephe komutanının askeri dehasını ve cesaretini milletin hafızasına kazımıştır.
Ağustos 1919 tarihli mektup üzerinden İnönü’yü “Amerikan mandacısı” ilan etme gayreti de (s. 67-69) dönemsel şartları tahrif etmektedir. Sivas Kongresi öncesinde Halide Edip, Refet Bele ve Rauf Orbay dahil olmak üzere pek çok Osmanlı aydını, İngiliz ve Fransız sömürgeciliğine karşı Wilson İlkeleri doğrultusunda geçici bir Amerikan müzahirliğini tartışmıştır. Ancak Sivas Kongresi’nde (Eylül 1919) manda fikri kesin ve kati surette reddedildikten sonra İsmet Bey bu tartışmaları tamamen kapatmış ve kayıtsız şartsız milli bağımsızlık hattının en kararlı savunucusu olmuştur.
Eserin en çarpıcı iç çelişkisi ise Dr. Rıza Nur figürü üzerinden kurgulanmıştır (s. 49-51, 100-103). Mısıroğlu, İsmet İnönü’yü hezimetin tek faili ilan ederken, antlaşmanın her maddesinde ve protokolünde ikinci murahhas olarak imzası bulunan Dr. Rıza Nur’u “büyük vatanperver, ilim ve dirayet abidesi” olarak göklere çıkarmaktadır. Eğer Lozan iddia edildiği gibi bir hezimet ve ihanet ise, o hezimetin iki numaralı mimarı ve imzacısı bizzat Rıza Nur’dur. Yazar, Rıza Nur’un 1926 sonrasında yurtdışında kaleme aldığı, patolojik hezeyanlar, ağır cinsel takıntılar ve iftiralarla dolu, tarihçiler tarafından son derece şüpheli bulunan Hayat ve Hatıratım adlı sübjektif metnini mutlak hakikat gibi kullanmaktadır. Alois Derso’nun konferans esnasında çizdiği mizahi hiciv karikatürlerini (Rıza Nur’un boksör, Venizelos’un baygın, İnönü’nün çaresiz tasvir edildiği çizim) resmi bir diplomasi belgesi gibi sunmak (s. 105), metodolojik bir garabettir.
Patrikhane’nin Lord Curzon’a “doğum günü hediyesi” olarak bırakıldığı iddiası da (s. 109) benzer bir fabrikasyondur. Lord Curzon’un doğum günü 11 Ocak’tır; oysa Patrikhane meselesi konferans boyunca haftalarca bütün delegasyonların katılımıyla çetin müzakerelere sahne olmuştur. Neticede Türk heyeti Patrikhane’nin sınır dışı edilmesini diretmiş, ancak antlaşmanın kilitlenmemesi adına Patrikhane’nin bütün siyasi, adli ve ekümenik yetkileri elinden alınarak sadece Fatih Kaymakamlığı’na bağlı yerel ve safi dinî bir kuruma indirgenmesi sağlanmıştır.
Nihayet, İslamcı literatürün en bilinen hurafelerinden olan “Hayim Naum Komplo Teorisi” (s. 111-113) eserde geniş yer tutar. Bu iddiaya göre Hayim Naum, İngilizlerle gizli bir mutabakat sağlamış; Türkiye’de Hilafetin kaldırılması, dinin cemiyet hayatından tasfiyesi ve İslam hukukunun terk edilmesi karşılığında Türkiye’ye bağımsızlık verilmiştir. Bu iddianın kökeni 1923’e değil; 1949 yılında Cevat Rıfat Atilhan’ın antisemitik broşürlerine ve 1950’de Necip Fazıl’ın Büyük Doğu yazısına dayanmaktadır. İngiliz Ulusal Arşivleri (PRO – Foreign Office) ve Türk Dışişleri Arşivi tüm araştırmacılara açıktır; konferansta tek bir gizli oturum taahhüdü veya protokol bulunmamaktadır. Hilafet, Lozan’dan tam 8 ay sonra, 3 Mart 1924 tarihinde, TBMM’nin milli egemenlik ve cumhuriyet ilkeleri doğrultusunda, içerideki çift başlılığı gidermek amacıyla aldığı tamamen egemen bir parlamento kararıyla ilga edilmiştir.
V. TBMM Müzakerelerinin Tahrifi ve Parlamenter Denetim
Mısıroğlu, TBMM Gizli Celse Zabıtlarındaki sert tartışmaları ve mebusların eleştirilerini (Ali Şükrü Bey, Hüseyin Avni Ulaş, Mersin Mebusu Niyazi Bey vb.) Lozan’ın bir hezimet olduğunun meclisçe tescili gibi takdim etmektedir (s. 145-176). Bu yaklaşım, demokratik meclis denetimini tahrif etmektir.
Birinci Meclis, savaş ortamında dahi milli iradeyi üstün tutan son derece çoğulcu bir meclistir. Mebusların Misak-ı Millî’nin azami hedeflerini savunması ve heyeti sorgulaması meclis denetiminin doğal bir sonucudur. Nitekim İsmet Paşa, Lord Curzon’un emperyalist taleplerine karşı Meclis’teki bu muhalefeti diplomatik bir manivela olarak kullanmış; “Meclisimi ikna edemem, Türk milleti bu fedakarlığa rıza göstermez” diyerek masada İtilaf Devletleri’ne geri adım attırmıştır.
Yazarın iddia ettiği gibi meclis Lozan’a topyekûn karşı çıkmamıştır. Nitekim eserde hüznü ve eleştirileri cımbızlanan Mustafa Necati Bey, Cumhuriyet’in en önemli inkılap ve maarif bakanlarından biri olacak ve Lozan lehinde oy kullanacaktır. Şair Yahya Kemal Beyatlı’nın meclis kürsüsünden Rumeli topraklarına yaktığı edebi ağıt da (s. 159) kaybedilen vatan topraklarına duyulan asil bir hüznün ifadesidir; Lozan heyetine yöneltilmiş bir hıyanet suçlaması değildir.
Sonuç
Kadir Mısıroğlu’nun Lozan Zafer mi, Hezimet mi? adlı eseri, bilimsel tarih yazımının ilke ve yöntemlerinden tamamen yoksun, anakronizmlerle, kronolojik fahiş hatalarla ve ideolojik tahrifatlarla örülmüş bir siyasi propaganda metnidir.
I. Dünya Savaşı’nı sona erdiren emperyalist barış düzeninin antlaşmaları olan Versay (Almanya), Saint-Germain (Avusturya), Neuilly (Bulgaristan), Trianon (Macaristan) ve Sevr (Osmanlı İmparatorluğu) antlaşmalarının tamamı, dayattıkları intikamcı ve yıkıcı şartlar sebebiyle yirmi yıl dahi yaşayamamış; dünyayı II. Dünya Savaşı gibi çok daha büyük bir felakete sürüklemiştir. Bu antlaşmalar manzumesi içinde yırtılıp tarihin çöplüğüne atılan tek metin Sevr olmuş; mağlup bir imparatorluğun küllerinden askeri zaferle doğup emperyalist galiplere eşit şartlarda bir barış dikte ettiren ve metnini bir asırdır kesintisiz biçimde koruyan yegane antlaşma ise Lozan Barış Antlaşması olmuştur.
Lozan; ordusu terhis edilmiş, maliyesi iflas etmiş ve başkenti işgal edilmiş bir coğrafyadan, sınırları cetvelle çizilmeyen, kapitülasyon zincirlerini kırmış, tam bağımsız ve egemen bir ulus-devlet çıkaran diplomatik ve askeri bir zafer abidesidir. Mısıroğlu’nun eseri, tarihi hakikatlerin nesnel tahliliyle değil, Cumhuriyet’in laik ve üniter yapısına duyulan ideolojik rövanşizmle kaleme alınmış olup, akademik tarih disiplini açısından hiçbir muteberliği ve bilimsel değeri bulunmamaktadır.
Kaynakça
Akşin, Sina. İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, Cilt 1-2, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2010.
Apaydın, Zekai. Lozan Hatıraları, Haz. Nuri Köstüklü, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2011.
Armaoğlu, Fahir. 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995), Kronik Kitap, İstanbul, 2020.
Aydemir, Şevket Süreyya. İkinci Adam, Cilt 1, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1999.
Bayur, Yusuf Hikmet. Türk İnkılâbı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991.
Belen, Fahri. Türk Kurtuluş Savaşı: Askeri, Siyasi ve Sosyal Yönleriyle, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1973.
Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002.
Bilsel, Cemil. Lozan, Cilt 1-2, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 1933.
Bıyıklıoğlu, Tevfik. Trakya’da Millî Mücadele, Cilt 1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1987.
Genelkurmay ATASE Başkanlığı. Türk İstiklal Harbi: Batı Cephesi, Genelkurmay Basımevi, Ankara.
Gürün, Kamuran. Türk Dış Politikası, SBF Yayınları, Ankara, 1983.
Karacan, Ali Naci. Lozan Konferansı ve İsmet Paşa, Maarif Matbaası, İstanbul, 1943.
Karabekir, Kâzım. İstiklâl Harbimiz, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1960.
Kaymaz, İhsan Şerif. Musul Sorunu: Haliç Konferansı’ndan Milletler Cemiyeti’ne, Otopsi Yayınları, İstanbul, 2003.
Kurumahmut, Ali. Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1998.
Meray, Seha L. Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-Belgeler, Takım 1-2, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2001.
Meydan, Sinan. Lozan: Dehası, Zaferi, Hayali, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 2019.
Olcay, Osman. Sevr Andlaşmasına Doğru, Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, Ankara, 1981.
Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Timaş Yayınları, İstanbul, 2008.
Özakman, Turgut. Rıza Nur Dosyası, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1995.
Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2007.
Shaw, Stanford J. & Shaw, Ezel Kural. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge University Press, 1977.
Sonyel, Salahi R. Gizli Belgelerle Lozan’ın Perde Arkası, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014.
Soysal, İsmail. Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları (1920-1945), Cilt 1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989.
Şimşir, Bilâl N. Lozan Telgrafları (1922-1923), Cilt 1-2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1990.
TBMM. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Cilt 3-4, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1985.
Tansel, Selahattin. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, Cilt 1-4, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1991.
Tengirşenk, Yusuf Kemal. Vatan Hizmetinde, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981.
Turan, Şerafettin. Türk Devrim Tarihi: Ulusal Direnişten Türkiye Cumhuriyeti’ne, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1992.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi, Cilt IV/1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2003.